التطور الدلالي في كتاب غريب الحديث لابن قتيبة

القسم: Article

الملخص

على الرغمِ من الدراسات والبحوث التي تجمع الألفاظ الدلاليّة وإن كانت كثيرةً فهي محدودةٌ، لكن القوائم التي تفسر معاني الألفاظ لا حدود لها، لأنها في تطور وتغيّر وانتقال مستمر في النظام اللغوي والاستعمال اللساني العام، ولا غرابةَ في ذلك لان اللغة العربية كائن حي _كما يقول جرجي زيدان أي انها في تطور دائم مما ينتج عن ذلك ثراء لغوي مستمر، وانطلاقا من هذا ينتج استعمال جديد للألفاظ والذي بدوره يشكل مصدرًا للتطور والانتقال الدلالي في الاستعمال اللغوي العام ومن هذا المنطلق: تقوم هذه الدراسةُ على رصدِ الألفاظ التي تطورت دلالتها في كتاب غريب الحديث لابن قتيبة بين معاجم العربية تأصِيلًا وذلك على نحو منهجٍ استقرائي يرمي إلى الحديث بين التعدد الدراسي الذي طرأ على المصطلحات محاولًا اتباع أصل استخدامها ومراحل انتقال المعنى فيها، كما يرجح البحث على توضيح مفهوم التغيير الدلاليّ في كتاب غريب الحديث وتحديد اشكاله وأسباب نشوئه، مستشهدًا بالقران الكريم والحديث النبوي الشريف والشعر العربي الفصيح وأقوال العرب ومعرفة أصولها في كتب المعجمات العربية

المراجع

  1.  Abn alathir. Alnihayat fi gharayb alhadith walathir. Bayruti: almaktabat aleilmiati. Bayrut. 1979.
  2.  Abin khalkan. Wafayat al'aeyan waniba' abna' alzaman. Bayrut: dar sadr.
  3.  Abn manzurin. Lisan alearabi. Ta3. Bayrut: dar sadir. 1414h.
  4.  'Abu eawdatu, eawdat khalil. Altatawur aldalaliu bayn bayn alshier aljahilii walughat alqurani. Ta1. Al'urdunn: maktabat almanar. 1985.
  5.  Aseadu, mahdi. Altatawur aldalaliu al'ashkal wal'amthali. Bayrut: dar alkutub aleilmiati. 2003.
  6.  Alandilsi, 'abu bakr. Tabaqat alnahwiiyn wallughawyiyn. Ta2. Dar almaearifi. Da.t.
  7.  Alanrabi, 'abu bakr. Alzaahir fi maeani kalimat alnaasi. Ta2. Baghdada. Dar alshuwuwn althaqafiat aleamati. Da.t.
  8.  Anis, 'iibrahim. Dalalat al'alfazi. Ta2. Masr: matbaeat alanjilu almisriati. 1976.
  9.  Birhan aldiyn, 'abu alfathi. Almaghrib fi tartib almuearibi. Dar alkitaab alearabii. Da.t.
  10.  Bin eabadi, 'iismaeil. Almuhit fi allughati. Ta1. Bayrut: dar alkutub aleilmiati. 1994.
  11.  Ban faris, aahmad. Maqayis allughati. Dar alfikr liltibaeat walnashr waltawziei. Di.t.
  12.  Altifashi, shihab aldiyn. Nuzhat al'alba' fima layujad fi kitabi. Landan: riad alrayis lilkutub walnashri.
  13.  Althaealibi, 'abu mansurin. Fiqh allughat wasiru alearabiati. Ta1. Bayrut. Dar ahya' alturath alearabii. 1423h.
  14.  Aljahzi, 'abu euthman. Albayan waltabyini. Bayrut: dar wamaktabat alhilali. 1423hi.
  15.  Aljirjani, ealay. Altaerifati. Ta1. Bayrut: dar alkutub aleilmiati. 1983.
  16.  Aljawziati, abn alqiami. Ta1. Bayruta: muasasat alrisalati. 2009.
  17.  Aljawhari, 'iismaeil bin hamadi. Alsaahibii taj allughat wasihah alearabiati. Ta2. Alqahirata: dar alhadithi. Da.t.
  18.  Alhakimi, hafiz bin ahmad. Maearij alqabul bisharh salam alwusul alaa ealam al'usuli. Ta3. Dar aibn aljuzi. Da.t.
  19.  Alkhatibi albaghdadii. Tarikh baghdad. Ji1. Bayrut: dar alkutub aleilmiati. Da.t.
  20.  Aldimashqi, shihab aldiyn. Shadharat aldhahab fi akhbar min dhahaba. Dimashqa: dar aibn kathir. Da.t.
  21.  Alraazi, 'abu eabdallah. Mukhtar alsahahi. Ta5. Bayruta: almaktabat aleasriati. 1999.
  22.  Rida, ahmad. Muejam matn allughati. Bayrut: dar maktabat alhayati. 1958.
  23.  Alzamakhshari, jar allahi. 'Asas albalaghati. Alqahiratu: dar matabie alshaebi. 1960m.
  24.  Alskaksi, abi yaequba. Miftah aleulumi. Ta1. Bayrut: dar alkutub aleilmiati. Da.t.
  25.  Alsameani, 'abu saedu. Al'ansab. Ta1. Alfaruq alhadith liltibaeat walnashri. 1977.
  26.  Alsyuti, jalal aldiyn. Bughyat alwueat fi tabaqat allughawiiyn walnahati. Lubnan: almaktabat aleasriati. Da.t.
  27.  Alshanqiti, muhamad mahmuda. Diwan alhidhliayni. Masri: aldaar alqawmiat liltibaeat walnashri. 1965.
  28.  Alshanqiti, muhamad yahyaa. Mawahib aljalil lilhutabi. Ta1. Nawakshuta: dar alridwan. 2010.
  29.  Altabri, 'abu jaefar. Jamie albayan ean tawil 'ay alqurani. Ta1. Bayrut: muasasat alrisalati. 2000.
  30.  Eabdaltawabi, ramadan. Altatawur allughawiu mazahiruh waealalah waqawaninuhu. Ta4. Maktabat alkhanji. 1997.
  31.  Eaziza, firhadi. Albahth aldalaliu fi kitab al'amthali. Al'urduni: dar ghayda' lilnashr waltawziei. 2011.
  32.  Aleasqalani , abn hajar. Fath albari bisharh sahih albukhari. Almaktabat alsalafiati. Da.t.
  33.  Aleasqalani, abn hajar. Tahdhib altahdhibi. Ji1. Alqahirata: dar alkitaab al'iislami. Da.t.
  34.  Aleasqalani, abn hajar. Lisan almizani. Ta1. Dar albashayir al'iislamiati. 2002.
  35.  Alfarahidi, 'abu eabdalrahman. Aleaynu. Dar wamaktabat alhilal.
  36.  Alqaduri, abi alhasani. Mukhtasar alqaduwri. Bayrut: dar alkutub aleilmiati. Da.t.
  37.  Alqurtibii, abn rushda. Almuqadimat almumahadat liabn rushda. Ta1. Dar algharb al'iislamii. 1988.
  38.  Alqurtubi, shams aldiyni. Aljamie li'ahkam alqran. Ta2. Alqahirata: dar alkutub almisriati. 1964.
  39.  Almawirdi, 'abu alhasani. Alhawi alkabir. Bayrut: dar alkutub aleilmiati. Da.t.
  40.  Mbark, mubarak. Muejam almustalahat alalsuniati. Bayrut: dar alfikr allubnani. Da.t.
  41.  Mukhtar, ahmad. Ealm aldilalati. Ta5. Alqahirati: ealim alkatub. 1998.
  42.  Almurtadaa alzubaydi. Taj alearus fi jawahir alqamusa. Alkuayta: matbaeat alkuayt.2001.
  43.  Almarsi, bn sayidati. Almahakam walmuhit al'aezami. Ta1. Bayrut: dar alkutub aleilmiati. 2000.
  44.  Almisri, abn najim. Albahr alraayiqi. Ta1. Lubnanu: dar alkutub aleilmiati. 1997.
  45.  Almiqdisi, abn qudamati. Alrayad. Dar ealam alkutub liltibaeat walnashr waltawziei.
  46.  Alnaabigh aldhibyaniu. Diwan alnaabighati. Ta3. Bayrut: dar alkutub aleilmiati. 1996.
  47.  Nhar, hadi. Ealm aldilalat altatbiqiu bayn alturath alearabii. Ta1. Al'urdunu: dar alamil lilnashr waltawziei. 2007.
  48.  Alhurubi, 'abu eubaydi. Kitab algharibin fi alquran walhadithi. Ta1. Alrayad: maktabat nizar mustafaa albaz makat almukaramati. 1999.
  49.  Alharawi, 'abu mansur. Tahdhib allughati. Ta1. Bayrut: dar ahya' alturath alearbii. 2001.
  50.  Wafi, eali eabdalwahid wafi. Ealm allughati. Ta1. Masr: nahdat misr liltibaeat walnashr. 1991.
  51.  Yaqut alhamwi. Muejam albildan. Birut: dar sadir. 1977.
  52.  Qalalatu, eamar. Altatawur aldalaliu fi kitab maqayis allughat liabn fars. (risalat majistir) aljazayar: jamieat muhamad khaydar bisakrata. 2014.

المعرفات

معرف الكائن الرقمي DOI: 10.33899/jeh.v6i23.5.66016

تنزيل هذا الملف

الإحصائيات

طريقة الاقتباس

التطور الدلالي في كتاب غريب الحديث لابن قتيبة. (2026). Journal of Education for Humanities, 6(23.5). https://doi.org/10.33899/jeh.v6i23.5.66016